Portlandtegels in oude gangen: schoonmaken zonder de tegel aan te tasten

Je kent die vloer. Donkerrood met crème, of oker met grijsblauw, een rand die van de voordeur tot aan de trap loopt, en één tegel bij de meterkast die ergens in de jaren zeventig is vervangen en nooit helemaal kleurde. De helft van de oudere huizen in Maastricht heeft er een versie van. En de meeste schade op die vloeren komt niet van honderd jaar voeten — die komt uit een flesje dat iemand met de beste bedoelingen bij de drogist heeft gehaald.

Waar je eigenlijk op loopt

Een portlandtegel is geen keramische tegel. Er is nooit een oven aan te pas gekomen. Hij is geperst: een dunne toplaag van witcement, marmerpoeder en pigment in een messing mal gegoten, daarachter een grovere rug van zand en cement, en dan het geheel langzaam laten uitharden in vochtige lucht. Die gekleurde laag is een paar millimeter dik. Hij is door en door gekleurd, en dat is het goede nieuws — een kras laat geen wit streepje zien zoals bij een afgeschilferde geglazuurde tegel.

Het slechte nieuws zit in dezelfde zin. Er zit geen glas op. Geen glazuur, geen gebakken huid, niets dat door hitte is dichtgesmolten. Je loopt op cement, en cement is poreus, licht alkalisch en zacht genoeg om een afdruk aan te nemen. Mors rode wijn op een slecht onderhouden exemplaar tijdens een feest en je ziet met kerst nog de schim ervan. Zet een fiets op zijn pedaal en het pedaal wint.

Mensen behandelen zo'n vloer als onverwoestbaar omdat hij oud is, en hij heeft inderdaad honderd jaar kinderen, kolenboeren en natte honden overleefd. Hij overleefde omdat iemand er een laagje was op hield en hem met zeep waste. Zodra die gewoonte stopt, begint de vloer alles op te drinken wat erop valt.

Waarom azijn en antikalk een vlek achterlaten

Als je maar één ding meeneemt uit dit stuk, dan dit. Zuur vreet cement.

Azijn is zuur. Schoonmaakazijn is sterker zuur. Antikalksprays zijn zuur, meestal met een prettig citroengeurtje. Wc-reiniger is zuur, en dik gemaakt zodat het blijft hangen — precies wat je niet wil op een vloer. Voegenreinigers en cementsluierverwijderaars zijn per definitie zuur: ze zijn gemaakt om cement op te lossen, en jouw tegel is cement.

Wat er gebeurt is geen vlek. Een vlek ligt erop en kun je eruit halen. Dit is aantasting: het zuur opent het oppervlak, neemt een beetje bindmiddel mee, en het pigment dat in dat bindmiddel zat wordt dof en licht ruw. Strijk er met een vingertop overheen en je voelt het verschil voordat je het ziet. Op een donkere tegel leest het als een bleke wolk. In een patroon leest het als een veeg die dwars over de rand loopt en zich niets van het dessin aantrekt — en daarom valt het vanaf de trap zo op.

Meestal is het niet eens bewust gedweild. Het is de nevel van de spiegelspray in de gang die op de vloer neerslaat. Het is de druppel langs de rand van de fles, van de wc naar de keuken gedragen. Het is de behulpzame kennis die een witte waas op de tegels ziet, aan kalk denkt en het sterkste spul onder de gootsteen pakt. Die witte waas is trouwens meestal geen kalkaanslag: het is ingedroogd zeeprestant van te veel product en te weinig naspoelen, of kalk die van onderaf door de tegel is getrokken vanuit het oude zand-cementbed. Geen van beide los je op met zuur. Het een los je op met schoon water, het ander met geduld.

Chloor is het tweede flesje om weg te houden. Het lost de tegel niet op, maar met pigmenten van deze leeftijd gok je met de kleur, en juist de randtegels zijn de tegels die niemand nog kan bijleveren.

De wekelijkse beurt, op volgorde

De routine is eenvoudig, en de volgorde is belangrijker dan het middel.

1. Eerst vegen of zuigen, echt goed, ook onder de mat. Het gruis dat op schoenen binnenkomt van de Maasboulevard, en het zout dat in januari op de stoep gaat, is kwartszand. Daar een natte mop overheen halen maakt er schuurpasta van en slijpt een matte loopbaan door de gang. Meer cementvloeren zijn kapotgedweild dan versleten.
2. Twee emmers. Eén met lauw water en een pH-neutraal middel — een neutrale vloerzeep, of een zeep die gemaakt is voor natuursteen en portlandtegels. Kleine dosering. De tweede emmer is schoon water om de mop in uit te spoelen. Vuil water dat terug de zeepemmer in gaat, dat is precies hoe je die melkachtige film krijgt.
3. Wring uit tot vochtig, niet nat. Portlandtegels mogen even vochtig zijn en moeten binnen een minuut of twee droog zijn. Water dat in de voegen blijft staan trekt in en komt later terug als een bleke sluier.
4. Werk van achter naar de deur toe, mee met het patroon in plaats van dwars over de rand, en ververs het water zodra het grijs wordt. Twee keer voor een gang met een vestibule is normaal.
5. Droog de randen na. De plintlijn en de strook voor de deur krijgen het meeste water en laten dat het eerst zien.

Wat in de kast blijft: de stoomreiniger. Op een moderne geglazuurde tegel is stoom uitstekend en hier verkeerd — de hitte tilt de was er zo af, en hete damp in een poreus, onbehandeld oppervlak duwt vocht precies daarheen waar je het jaren buiten hebt gehouden. Laat ook het schuursponsje liggen, en de borstelmachine die je voor het terras kocht, en elke fles die op het etiket opschept over kalk.

Voegen, dorpels en de strook bij de voordeur

In deze huizen liggen de tegels meestal rechtstreeks in een bed van zand en kalkmortel, met voegen zo smal dat er nauwelijks van voegen sprake is. Na honderd jaar is de naad bij de deurmat vaak open, een beetje kruimelig en vol donker stof dat er niet uit dweilt. Dat is het moment waarop mensen naar voegenreiniger grijpen — en voegenreiniger is precies het zuur waar we het net drie alinea's over hadden.

Doe het droog. Een stevige, niet-metalen borstel langs de naad, de stofzuiger erachteraan, dan de gewone beurt. Is de voeg echt open — past er een nagel in — dan is dat voegwerk en geen schoonmaakwerk, en het loont om dat te laten doen voordat de tegel gaat wippen. Een losliggende portlandtegel scheurt over de breedte, en dan sta je op zoek naar een vervanger bij een sloophandel in Eijsden.

De dorpel onder de voordeur verdient een eigen minuut. Zout en strooigruis liggen daar de hele winter, worden nat bij elke deuropening en maken die eerste meter stilletjes dof. Een mat buiten en een mat binnen doet meer voor zo'n vloer dan welk product ook.

Impregneren en wassen: wat het wel en niet doet

Twee verschillende dingen, en ze worden voortdurend door elkaar gehaald.

Een impregneermiddel trekt in en zit ín de poriën. Het maakt de tegel niet glanzend en niet waterdicht. Het koopt je tijd — de minuten tussen het moment dat er iets valt en het moment dat het intrekt. Op een gangvloer is dat het halve gevecht.

Was, of een zeepfinish, ligt op het oppervlak, geeft de tegel die lage satijnen diepte die erbij hoort, en slijt in plaats van de tegel. Het moet worden bijgehouden. Dat is het hele onderhoudsgeheim van deze vloeren, en daarom wint een zeep met wat vet het van een ontvettend allesreiniger: elke wasbeurt zet er een fractie terug.

Geen van beide overleeft zuur, en geen van beide is een reden om laks te worden met het flesje. Een geïmpregneerde tegel met azijn erop is een geïmpregneerde tegel met een doffe plek.

Wat je beter uit handen geeft

De wekelijkse beurt is van jou. Wat je beter uit handen geeft is de eerste grondige beurt van een vloer die een paar slechte jaren achter de rug heeft: decennia waslagen die grijs en plakkerig zijn geworden, verfspatten van de laatste keer dat de gang werd geschilderd, een bouwsluier van toen de badkamer boven werd vervangen. Dat werk gaat in fasen, met neutrale en licht alkalische middelen, met mechanische werking in plaats van chemie, veel naspoelen en veel drogen — en je kunt er snel echte schade mee maken. Onze dieptereiniging en machinale vloerreiniging bestaan voor zulke vloeren; de huishoudelijke schoonmaak houdt ze daarna weg van dat punt.

Huur je zo'n huis en is de gangvloer al aangetast, ga er dan niet zelf op experimenteren. In grote lijnen maakt het Nederlandse huurrecht onderscheid tussen normale slijtage en schade, en verhuurder en huurder kunnen het in alle redelijkheid oneens zijn over de vraag waar een doffe plek onder valt. Dat is de vorm van de regel, geen advies. De Huurcommissie gaat over huur en waarborgsom, het Juridisch Loket over de rest. Zet het op papier vóór het gesprek over de borg begint, niet erna.

Staat ons team in jouw gang, dan is te zien wat daar gebeurd is. Elk bezoek wordt ingecheckt op de NFC-tag aan de muur, het werk wordt gefotografeerd, en die foto's worden tegen de checklist van die klus gelegd voordat hij wordt afgesloten — "de gang is gedaan" is dus iets wat je kunt bekijken in plaats van aannemen. Ons team werkt in het Nederlands én in het Engels, en het bedrijf is verzekerd en ingeschreven bij de Kamer van Koophandel. Dat telt op een vloer waar het verkeerde flesje geen foutje is dat je even opdweilt. De 5.0 op Google staat daar om dezelfde reden als die foto's.

Weet je niet wat er op jouw vloer zit — was, impregneer, of honderd jaar niets — pak dan die ene tegel achter de deur die niemand ziet, was hem zoals hierboven, en kijk er de volgende ochtend bij daglicht naar. Die ene tegel vertelt je het meeste.

Veelgestelde vragen